Logg inn

Vil aldri halde munn igjen

Historia om oppveksten og livet hennar blant ultraortodokse jødar i New York vart ein bestseljar i USA. Boka vart også Deborah Feldmans veg ut av det strengt religiøse miljøet.

BERLIN: Vi står utanfor ein staseleg gamal bygard i Berlin, i eit roleg strøk med breie gater litt vest for sentrum, då Deborah Feldman kjem syklande mot oss. Ho vart litt forseinka, beklagar ho, det er så mykje å gjere om dagen med ulike prosjekt og presseoppdrag. Feldman er eit namn på alle sine lepper, den unge mora som kom flyttande til byen for tre–fire år sidan. I sjølvbiografien Unorthodox. My scandalous rejection of my chassidic roots, som har vekt merksemd i heile den vestlege verda, fortel ho historia om korleis ho tok med seg sonen sin og braut med familie, slektningar og heile sitt tidlegare liv i det strengt religiøse, hasidisk-jødiske samfunnet i Williamsburg, New York.
– Reaksjonane let ikkje vente på seg, seier ho då vi omsider er oppe i leilegheita.
Ho er stor og lys, med svære vindauge og fleire meter opp til taket. Vi blir møtt av hunden Paco, som ligg i fanget hennar under store delar av intervjuet. Ho slenger seg ned i ein av lenestolane og ein kan merke ei slags ro over henne – eller er det kanskje berre fordi ho har skrive om det både i bøkene sine og i fleire aviskronikkar, at ho har funne ein slags fred.
– Kva reaksjonar?
– Mykje positivt, sjølvsagt, men eg har også fått mykje hat, ikkje berre frå ortodokse miljø. Dei fleste jødar ser meg som ein trussel, til og med progressive reformjødar. Det vil seie, dei har ikkje noko imot meg, men dei liker ikkje at eg har gått ut offentleg med historia mi. Dei ber på eit stort traume, og ei stor usikkerheit, og det trur eg er grunnen til mykje av kritikken eg har fått.

Verdilaus kunnskap

I Unorthodox fortel Feldman om ein oppvekst og eit strengt kontrollert liv med svært avgrensa moglegheiter. Som hasidisk-jødisk kvinne er ein avgrensa til arbeid i heimen, med matlaging og barnepass. Ein skal gå i sømelege klede (lange skjørt) og barbere hovudet. I staden kan ein ha på seg parykk.
Feldman vart gifta bort då ho var 17 år, og ho vart mor i ein alder av 19. Før ho vart gift, visste ho ingenting om sex, og det tok også paret eit år å «fullbyrde» ekteskapet fordi Feldman fekk vaginisme, ei refleksstyrt stramming av skjedemuskulaturen som gjer det svært smertefullt å ha samleie – på grunn av angst.

Straff frå Gud

Midt i moderne New York med folk frå heile verda, lever altså rundt 60 grupper med hasidiske jødar, med til saman fleire hundre tusen medlemmar, etter strengt religiøse, tradisjonelle levereglar. Satmar-jødane i New York, som Feldman høyrde til, meinte at Holocaust var ei straff jødane fekk frå Gud fordi dei var blitt for assimilerte. For å unngå at det skal skje igjen, er dei opptatte av å vere fromme for Gud – i mykje større grad enn sine europeiske forfedrar.
– Alle vi jentene gjekk på ein religiøs jenteskule, der det var undervisning kvar dag frå åtte til fire, i dei delane av religionen vår som hadde med hushald og kvinnelege syslar å gjere. Vi lærte reglane for matlaging og festdagar, og vi lærte å sy og strikke – alt vi trong å vite for å vere førebudde på det livet som venta oss som kone og mor, fortel Feldman.

Jentene går på skule til og med nest siste år på High School, men får ikkje ta nokon avsluttande eksamen som er gyldig, og høgare utdanning er ikkje verdsett – korkje blant kvinner eller menn.
– På slutten av dagen fekk vi litt undervisning i matte, engelsk og naturvitskap av ei utdanna lærarinne som kom utanfrå. Men då gjorde skuleleiinga noko som var veldig lurt. For der vi elles ville bli straffa for å vise noka som helst form for respektløyse overfor læraren, kunne vi i desse timane gjere kva vi ville utan at det fekk konsekvensar: bråke, svare tilbake, gå på borda. Bodskapen var tydeleg: Denne lærarinna trong ein ikkje respektere og denne kunnskapen var verdilaus.

Deborah Feldman

Deborah Feldman (fødd 1986) er ein amerikansk forfattar frå New York. Flytta til Berlin i 2014.
Ho vaks opp blant dei 
hasidiske satmarer-jødane 
i Williamsburg, Brooklyn.
Debuterte i 2012 med sjølvbiografien Unorthodox: The Scandalous Rejection of My Hasidic Roots, om livet som barn, ung kvinne og mor i dette miljøet, og om korleis ho braut med det.
Namna i boka er endra for å beskytte famlien, men ho har skrive under sitt eige namn.
Boka vart ein bestseljar i USA. Exodus: A Memoir kom ut i 2015, og den 
sjølvbiografiske romanen Überbitten, utgitt i Tyskland, kom i 2017.
No arbeider ho med ein roman på tysk med planlagt utgiving i januar 2019.

Prøv oss gratis i tre uker

Fyll ut med norsk mobilnummer og en e-postadresse.


Eller se flere abonnementsalternativer

Når du klikker «bestill» må du opprette en bruker som du benytter for å logge inn på ulike enheter. Dersom vi ser at du har en bruker med samme mobilnummer registrert bruker vi denne. Abonnementet stopper automatisk etter tre uker.

Les også